Alkoholizm w rodzinie

W świadomości wielu Polaków panuje błędne przekonanie na temat alkoholizmu. Dla wielu z nas alkoholikiem jest osoba, która utraciła już wszystko tzn. straciła dom, pieniądze, rodzinę, godzinami przesiaduje pod sklepem lub śpi na melinie. Nie wielu z nas wie, że alkoholikiem może być już 16 latek, który na razie ma dobre oceny w szkole. Celem artykułu będzie przybliżenie problematyki alkoholizmu w odniesieniu do struktury rodzinnej. Jednak aby poznać strukturę rodzinną trzeba najpierw uświadomić sobie czym jest alkoholizm.

 

Alkoholizm oznacza stan, w którym człowiek kontynuuje spożywanie alkoholu, pomimo wielu negatywnych skutków, które występują w różnych dziedzinach jego życia. Powoduje utratę wolności i odpowiedzialności za własne postępowanie, zaburza więzi interpersonalne, uniemożliwia normalne funkcjonowanie w społeczeństwie. Alkoholizm jest chorobą chroniczną, która w pewnych swych aspektach trwa do końca życia. Alkoholik to osoba nie potrafiąca spożywać alkoholu w sposób umiarkowany i kontrolowany. Uzależnienie od alkoholu opiera się na trzech podstawowych mechanizmach takich jak: mechanizm nałogowego regulowania emocji, mechanizm iluzji i zaprzeczeń oraz mechanizm dezintegracji i rozproszenia Ja.

Mechanizm nałogowego regulowania emocji u osoby uzależnionej wynika z niedojrzałości w sferze emocjonalnej. Alkoholik nie potrafi otwarcie nazywać i wyrażać swoich emocji. Alkohol zazwyczaj stanowi „lekarstwo” na negatywne stany emocjonalne. Picie następuje w sposób automatyczny w celu uśmierzenia bólu, smutku, pustki egzystencjalnej  lub innych odczuć związanych z obecną sytuacją życiową. Doświadczenie ewentualnych  negatywnych konsekwencji własnych czynów powoduje u osoby chorejodczucia lęku, złości, smutku, które  natychmiast są redukowane przy pomocy alkoholu.

Narastająca intensywność i częstotliwość pragnienia związanego z piciem alkoholu a także niepokój, którego osoba uzależniona doświadcza wobec cierpienia doprowadza do wykształcenia się mechanizmu iluzji i zaprzeczeń. Polega on na selekcji faktów związanych z piciem i jego skutkami. Prowadzi do nabywanie fałszywych przekonań i alkoholowych sposobów rozumienia sytuacji oraz trudności w zdolności do rozpoznawania własnych emocji. Może prowadzić do występowania złudnych wyobrażeń dotyczące samego siebie, jak i przyszłości. Mechanizm ten polega na oszukiwaniu siebie i innych w praktycznie każdej sytuacji odnoszącej się do picia alkoholu. Alkoholik prawdopodobnie będzie pamiętał to, że ostatnio w klubie rozmawiał z piękną brunetką natomiast nie będzie już pamiętał, że chwilę później z niewiadomych przyczyn zdemolował wnętrze klubu lub wdał się w bójkę.

Mechanizm rozproszenia i rozdwojenia Ja wyraża się przede wszystkim w patologicznym podejściu związanym z zaspokajaniem pragnień alkoholowych. Zaburzenie w strukturze Ja obejmuje zaburzenie w takich sferach jak: poczucie tożsamości i indywidualności osobowej, poczucia kompetencji oraz wpływu na własne zachowania, poczucia wyznawanych wartości i sensu życia oraz moralności lub stosunku do Boga. Doprowadza do rozmycia się struktury osobowości człowieka, zwłaszcza w stanach odmiennej świadomości, kiedy to wytwarzane są pewne tendencje do przekraczania dotychczasowych granic autonomicznych jednostki. Co ciekawe dokonuje się to nie tylko poprzez działanie alkoholu, ale także w sytuacjach gdy osoba trzeźwieje. Wpływa to w sposób destrukcyjny na spoistość i integralność osobową jednostki. Rozproszenie się mechanizmu Ja doprowadza do wytworzenia się „drugiej” osoby w tym samym ciele.

Rodzina jest podstawowym i najważniejszym miejscem socjalizacji. Specyfika rodzinna rozumiana jako: postawy rodziców, wartości, umiejętności rozwiązywania problemów, radzenie sobie z emocjami, stosunek do wartości i religii oraz konsekwencja w oddziaływaniu wychowawczym to podstawowe elementy, które kształtują jednostkę w środowisku domowym. W wyniku procesu socjalizacji młody człowiek nabywa pewnych postaw, wzorców i norm zachowania. Rodzina to najważniejsza grupa społeczna, w której występują wzajemnie ze sobą powiązane relacje osobowe. Te relacje kształtują wartość i tożsamość rodziny. W przypadku rodzin z problemem alkoholowym system rodzinny jest zbudowany wokół potrzeb i zachowań osoby pijącej. Opiera się na zasadach takich jak: „nie mów”, „nie czuj” i „nie ufaj”. Takie oddziaływanie prowadzi do powstawania zaburzeń w młodym człowieku. Dzieci w rodzinie z problemem alkoholowym ukrywają problemy rodziców, udając, że wszystko jest w porządku oraz próbują uniknąć sytuacji, w której prawda zostanie odkryta. W wyniku takich postaw w sposób nieświadomy dzieci spełniają role, które pozwalają zniwelować skutki picia alkoholu i utrzymać wrażenie że rodzina nadal funkcjonuje.

Bohater rodziny to rola, którą najczęściej przyjmuje najstarsze dziecko. Odczuwa potrzebę wzięcia odpowiedzialności za rodzinę i jej problemy. Dzieje się to zazwyczaj w wyniku rezygnacji z realizacji własnych potrzeb i dążeń. Bohater rodziny stara się nie stwarzać żadnych problemów i często odnosi sukcesy w szkole czy środowisku lokalnym. Często sprawuje opiekę nad rodzeństwem. Jest wizytówką całej rodziny, osobą, która pokazuje, że wszystko jest normalne. Bohater tłumi i wypiera złość w stosunku rodziców. Często nie ma czasu dla kolegów i koleżanek ponieważ „pochłaniają” go obowiązki domowe. Zazwyczaj jest osobą lubianą i akceptowaną przez rówieśników.

Maskotka to rola, która najczęściej przypada najmłodszemu dziecku. Zazwyczaj preferuje podejście „na luzie”, lekko traktuje nawet najpoważniejsze sytuacje z nakierowaniem na to, aby nie brać wszystkiego na serio. Rola maskotki rodziny polega na żartowaniu, dowcipkowaniu, rozśmieszaniu i dbaniu o optymistyczny nastrój w rodzinie. W szkole może pełnić funkcje klasowego błazna lub klauna, który za wszelką cenę dąży do tego aby rozśmieszyć innych. Mechanizm ten polega na zwróceniu na siebie uwagę, często maskotka rodziny może przeszkadzać w prowadzeniu lekcji. Jego reakcje zewnętrzne są pozorne ponieważ w środku czuje strach, smutek, niepewność, samotność czy nawet irracjonalny lęk. Ma problemy ze sferą emocjonalną, gdy nie zostanie zaakceptowany przez grupę, wybucha i jego reakcje są nieadekwatne do sytuacji.

Kozioł ofiarny to dziecko, które ciągle sprawia kłopoty wychowawcze. Może być agresywne i wulgarne. Często wywołuje bójki i sytuacje konfliktowe. Ma problemy w nauce, może sięgać po używki. Jego zachowanie często jest nieznośne i polega na odwróceniu uwagi od problemu w domu. Skupia na sobie całą uwagę, przez co czasem ciężko jest dostrzec problem alkoholowy w domu. Kozioł ofiarny często manipuluje, kłamie, oszukuje samego siebie i innych. Miewa problemy z odpowiedzialnością za własne czyny i zachowania. Są to osoby nieprzystosowane społecznie, które często spotykają się ze społecznym odrzuceniem i dezaprobatą. W sferze emocjonalnej czuje złość na rodzica, który pije. Agresja w stosunku do innych to jego najlepsza reakcja obronna. Osoba będąca kozłem ofiarnym jest najbardziej narażona na uzależnienia czy problemy z prawem.

Dziecko we mgle to rola, którą przypisuje się najczęściej jednemu z najmłodszych dzieci. Przyjmuje postawę unikową w stosunku do problemu alkoholowego w domu. Najczęściej schodzi z oczu i izoluje się od otoczenia. Mogą pojawić się ucieczki w samotność, świat książek czy filmu. Zazwyczaj jest to dziecko uległe, zakompleksione, nie mające własnego zdania. Dziecko jest przesiąknięte lękiem, który bywa paraliżujący w wielu sytuacjach. Może mieć skłonność do zachowań fanatycznych związanych np. z religią. Może próbować także ucieczki w wymyślone stany chorobowe. Występuje brak wiary we własne siły i możliwości. Brak inicjatywy i szybka rezygnacja z podejmowanych działań. Jest nieufne i ma skłonności do wycofywania się. W sferze emocjonalnej doświadcza samotności, przerażenia, strachu, smutku czy bezradności.

Na koniec warto wspomnieć także o współuzależnieniu czyli koalkoholizmie. Zazwyczaj na tą dolegliwość cierpi osoba, która jest mężem lub żoną osoby uzależnionej od alkoholu. Koalkoholizm definiujemy jako utrwaloną formę funkcjonowania związaną z nabytymi postawami i zachowaniami, których doświadcza osoba będąca w związku z uzależnionym partnerem. W przypadku rodziny z problemem alkoholowym zaleca się terapię całej rodziny. W okolicy istnieje kilka grup Anonimowych Alkoholików gdzie można uzyskać pomoc. Oprócz tego między innymi w Wyszkowie funkcjonuje terapia DDA (Dorosłe Dzieci Alkoholików) a w Węgrowie grupa Al-Anon, która pomaga osobom współuzależnionym. 

Marcin Miller

 
Michal Krupa