Mapa graniczna starostwa kamieńczykowskiego

Dzięki uprzejmości p. Zaleskiego natrafiliśmy na materiał z 1978 roku opublikowany w Kwartalniku Historii Kultury Materialnej nr 26/4 autorstwa Krzysztofa Chłapowskiego „Mapa graniczna starostwa kamieńczykowskiego – nieznane mazowieckie źródło kartograficzne”, a ponadto na kopię tej mapy - oryginał z 1663 lub 1664 roku znajduje się w zasobach SS Wizytek w Warszawie, który to zakon w tamtym czasie dobra kamieńczykowskie miał w posiadaniu, a nadane zostały Wizytkom przez królową Marię Ludwikę. Ponadto weszliśmy w posiadanie kopii odzwierciedlenia/odwzorowania tej mapy - wykonanego w 1991 r. przez Jerzego Stanisława Szyszkę, a sporządzonego na podstawie oryginału - dzięki uprzejmości i przychylności Matki przełożonej Klasztoru Wizytek Marii Klaudii Milewicz.

Trzeba wiedzieć, że część obecnego terytorium naszej gminy w XVII i XVIII wieku należała do starostwa kamieńczykowskiego. Oto tekst tego artykułu: 

                Źródła kartograficzne – mapy i plany – rozszerzają tradycyjną podstawę badań historycznych, toteż historycy coraz częściej sięgają do tej kategorii źródeł. W ostatnich latach wzrosło zainteresowanie badaczy mapami szczegółowymi z XVII w, zwłaszcza mapami majątkowymi. Oprócz opracowań traktujących o kształtowaniu się tego typu map, okolicznościach ich powstawania i o ich wartości badawczej, oprócz ogólnych przeglądów stanu zachowania tego typu map w Polsce, ukazały się też w ostatnich czasach artykuły na temat konkretnych map wielkoskalowych.

                Wiek XVII w Polsce charakteryzował się powstaniem znaczniejszej niż dotychczas liczby szczegółowych przekazów kartograficznych. Przygotowanie techniczne autorów map z tego okresu było znacznie lepsze niż uprzednio, toteż jakość techniczna wykonywanych przez nich map, ich szczegółowość i zawartość treściowa kwalifikuje je jako cenne źródło dla badaczy tych czasów. W rejestrze siedemnastowiecznych map majątkowych, zasługujących na szczegółowe omówienie, znajdzie niewątpliwie miejsce mapa starostwa kamieńczykowskiego (woj. mazowieckie, ziemia nurska) z XVII w., nieznanego autora, zachowana w archiwum SS. Wizytek w warszawie, dotychczas nie znana historykom. Miejsce przechowywania tej mapy wynika z faktu, że starostwo kamieńczykowskie na mocy konstytucji sejmu stanowiło od 1654 r. uposażenie tego zgromadzenia zakonnego sprowadzonego w tym samym roku do Polski przez królową Ludwikę Marię. Ponieważ obszar Mazowsza jest, jeśli chodzi o mapy szczegółowe sprzed XVIII wieku bardzo słabo reprezentowany, omawiana mapa stanowi cenne znalezisko.

                Jest to mapa pergaminowa o wymiarach 47,9 cm na 38,5 cm, przy czym brzegi arkusza są nieco pofalowane. Ślady dziurek na pobrzeżach arkusza są zapewne śladami wyprawienia lub też przytwierdzania pergaminu do szkicowania. Mapa ma cztery symetryczne brunatne plamy (zacieki). Na odwrocie nie ma żadnych napisów ani oznaczeń, sygnatury nie posiada. Przedstawia ona obszar starostwa kamieńczykowskiego wraz z terenami sąsiednimi. Na widocznej u góry, podkolorowanej wstędze oraz chuście umieszczonego po prawej stronie barokowego kartusza brak napisów. Mapa nie ma więc tytułu ani daty wykonania, brak też nazwiska lub przynajmniej monogramu autora.

                U dołu mapy znajduje się kolorowa podziałka liniowa narysowana na bocznej i wierzchniej ścianie prostopadłościanu. Nad podziałką napis w języku włoskim: Scala Della Legne Polacche. Skalę mapy można ustalić przez porównanie odległości między poszczególnymi punktami na niej z odległościami między tymiż punktami na mapie w skali 1:1000 000. Porównanie takie wykazało, że skala mapy waha się około 1:100 000, przy czym odległości północ-południe są skrócone w stosunku do odległości wschód-zachód. Jest to skala spotykana w XVII w. – właśnie w tej skali sporządził wiele ze swych map Józef Naroński. Długość jednostki podziałki liniowej na omawianej mapie wynosi 7,2 cm czyli tyle, ile w skali 1:100 000 miałaby, wg E. Stamma, w XVII w. tzw. wielka mila polska (7184). Mila będąca zresztą zgodnie z napisem, mila polską, podzielona jest na 8 jednostek. Nie mogą to być staje (mila polska = 32 do 40 stai) ani mila włoska (mila polska = 4 lub 5 mil włoskich). Mapa jest zorientowana – u góry widnieje róża wiatrów ze strzałka oznaczającą północ wg igły magnetycznej. Brak na mapie punktów wysokościowych. Wzniesienia oznaczone są przy pomocy znaku umownego – kopców. Znajdują się one na południe od Kamieńczyka oraz w pobliżu wsi Łojówek.

                Jeśli chodzi o szatę roślinną, przedstawione są przede wszystkim lasy i to przy pomocy kilku znaków umownych. Bardzo gęste znaki drzew wskazują lasy zwarte, pozostałości puszczy. Lasy te oznaczone są intensywną barwą zieloną. Zagajniki i zarośla przedstawione są rozrzuconym symbolem drzewa, innym niż symbol drzewa w lesie zwartym i mają łagodniejszą barwę zieloną. Osobnym znakiem umownym oznaczone są podmokłe łąki nad rzekami Ugoszczą i Wielącą. Tereny podmokłe i bagna pokazane są jako plamy o barwie jasnobłękitnej.  

                Główna rzeką figurującą na mapie jest Bug. Zaznaczone są skarpy tej rzeki. Inne rzeki występujące na mapie to Liwiec z dopływami Osownicą i Kamioną, Wieląca, Brok i narysowana bez nazwy Ugoszcz. Interesujące SA wyspy i kępy na Bugu, gdyż informują o zmianach koryta tej rzeki. Przebieg mniejszych rzek tylko w przybliżeniu odpowiada rzeczywistości, nawet jeśli się weźmie pod uwagę zmiany, jakie mogły zajść w ciągu 300 lat. Ponadto rzeki są w stosunku do skali przewiększone (chodzi tu o Bug i Liwiec). Nad Bugiem, na wschód od Brańska (Brańszczyka), znajduje się strzałka wskazująca kierunek biegu rzeki. Nazwa „Bug” jest bardzo ozdobna.

                Bardzo bogata jest, oznaczona na żółto, sieć dróg, co może pozwolić na interesujące badania dotyczące lokalnych powiązań komunikacyjnych i gospodarczych  z porównaniem ich do stanu znanego z XVIII lub XVII wieku. Przeprawy i mosty nie są zaznaczone osobnym znakiem. Bardzo bogato reprezentowane jest osadnictwo. Ogółem oznaczonych zostało 60 osad. Jako znak osady występują domki w różnej wielkości. Dachy tych domków są czerwone. Są to znaki umowne; osady większe lub ważniejsze mają nawet po 4-5 domków, a wsie parafialne – wieżę kościoła z krzyżem. Krzyżyki znajdujące się na domkach w wielu miejscowościach być może symbolizują kaplice. Każdy znak wsi ma na jednym z domków kółko, oznaczające dokładna lokalizację wsi. W dolnej części mapy niektóre z tych kółek mają ślady złoceń. Ślady złoceń występują również na wstędze, obelisku oraz chuście kartusza.

                Z sześćdziesięciu znajdujących się na mapie osad, na obszarze starostwa kamieńczykowskiego leży dwadzieścia oraz miasto Kamieniec (Kamieńczyk). Oto ich nazwy w kolejności alfabetycznej: Bal Kątnik, Budnik, Dzielnik, Glinianka, Nowinka, Gwizdały, Nadkole, Płatkownica, Rudnik, Rudno, Rzemieniew, Sitno, Skuszew, Stara Wola, Wielkie, Zawisichy, Zawiszyn. Miejscowości nie należących do starostwa pokazanych jest na mapie 39, w tym dwa miasta: Wyszków i Brok. Widoczna blisko prawego, wschodniego brzegu arkusza wieś Kiełczów leżała już poza granicą województwa mazowieckiego, w woj. podlaskim. Poniżej widnieje napis dużymi literami: Podlachia Pars. Przy większości wsi klasztornych znajdują się znaki X. Są to zapewne znaki robocze autora mapy.

                Stan osadnictwa, tak jak zostało ono przedstawione na mapie, porównać można do stanu osadnictwa na tym obszarze przekazanego przez rejestry pogłównego z lat 1673 i 1674 (rejestr powiatu kamieńczykowskiego z roku 1662 nie zachował się). W rejestrach pogłównego wymienione są te same osady, co na mapie. Znajduje się na niej jednak szereg osad nie wymienionych w pogłównym, ale są to takie osady, z których ze względu na ich charakter (młyny, rudy, osady nowo założone) nie płacono pogłównego. Nie ma natomiast na mapie innych osad nie wymienionych w rejestrze pogłównego, z wyjątkiem wsi Pogorzelec, która istniała już w XVI w. Domyślać się można, że z bliżej nieznanych powodów byłą ona zwolniona od płacenia. Rejestr z roku 1674 wymienia w parafii kamieniec osadę Wywłoka, której nie ma na mapie. Ta drobna osada leżała nad Bugiem i według źródeł z XVIII w. należała do włosci wizytek. Być może w czasie sporządzania mapy jeszcze nie istniała. Brak na mapie szlacheckiego młyna zwanego Sowiec w parafii Kamieniec. Trzeba tu jeszcze dodać, że kilka wsi z tego terenu było określanych również innymi nazwami np. Stara Wola lub Królowa Wola – na mapie Stara Wola, lub Nowiny albo Glinna Dąbrowa vel Glinianka – na mapie Glinianka Nowinka. Zasięg mapy nie pokrywa się z granicami zasięgów poszczególnych parafii – występują na niej tylko osady sąsiadujące z dobrami wizytek.

                Omawiana mapa jest mapą graniczną. Wskazuje na to eksponowanie granicy dóbr jako elementu najważniejszego. Granica ta narysowana jest barwą czerwoną z wyjątkiem odcinka wschodniego oraz odcinka wzdłuż Bugu, które mają barwę żółtą. Cały obszar dóbr wizytek ma zabarwienie żółtawe, co odróżnia go od obszarów sąsiadujących. Koło wsi Nowiny, czyli Glinianka Nowinka, na granicy umieszczony jest znak. Oznacza on miejsce, od którego rozpoczęto wytyczać granicę dóbr narysowaną później na mapie. Takie oznaczenie stosowano na mapach granicznych, które sporządzane były w celu rejestracji stanu posiadania i powstawały w związku z kupnem, sprzedażą, nadaniem lub podziałem dóbr. Uzupełniały one przekaz pisemny czyli opis granic dóbr, będących przedmiotem wyżej wymienionych transakcji, sporządzany w związku z tymi transakcjami.

                W roku 1654 królowa Ludwika Maria, za zgodą sejmu, kupiła od Rzeczypospolitej starostwo kamieńczykowskie w województwie mazowieckim, które miała w czasowym użytkowaniu, z przeznaczeniem na uposażenie zgromadzenia SS. Wizytek, w tymże roku sprowadzonych przez nia do polski z Francji. Przekazanie dóbr wizytkom musiało być jednak poprzedzone dokonaniem dokładnego opisu granic ofiarowanych dóbr. W tym celu sejm wyznaczył w 1661 r. dziewięcioosobową komisję. Komisja ta wykonała powierzone jej zadanie w roku 1663 w dniach od 15 października do 8 listopada. Obszerny protokół z czynności przez nią wykonanych, liczący 115 stron, uwierzytelniony podpisami i pieczęciami, przechowywany jest również w Archiwum SS. Wizytek. Tamże znajduje się kopia w języku polskim, współczesna oryginałowi lub niewiele od niego późniejsza, licząca 78 stron formatu większego niż oryginał. Protokół zawiera bardzo szczegółowy opis granic starostwa kamieńczykowskiego. Komisarze posuwali się granicą starostwa, szczegółowo ja opisując oraz rozstrzygając przy okazji istniejące spory graniczne, przedstawiane im przez zainteresowanych. Przedkładali oni przy tej okazji dokumenty na poparcie swego stanowiska. Komisarze odnotowywali takie wypadki i podawali pokrótce treść dokumentu. Najstarszy powołany dokument pochodzi z roku 1487 i dotyczy części Ślubowa graniczącej ze Skuszewem. Porównanie mapy z opisem granic dowodzi, że mapa pokazuje granice według przebiegu, który przekazuje ich opis, a zatem oba te źródła są ze sobą ściśle związane. Dokładność przedstawienia granic jest duża, biorąc pod uwagę ograniczoną możliwość pokazania na mapie w skali 1:100 000 szczegółów wymienionych w opisie. Jeżeli chodzi o nazewnictwo, zwłaszcza fizjograficzne, na mapie znajduje się tylko mały wybór obfitego materiału zawartego w opisie. Odległości na mapie dość dobrze zgadzają się z odległościami podanymi w opisie.

                Po prawej stronie mapy, obok obelisku narysowany jest znak przypominający wydłużony żołądź z ogonkiem. Obok, po prawej stronie widoczna jest gwiazdka. Te same znaki znajdują się na granicy dóbr kamieńczykowskich w pobliżu wsi Mysiadła. Obok obelisku, pod wspomnianymi znakami umieszczone jest objaśnienie w języku włoskim, składające się z dziewięciu wierszy. Głosi ono, że znak wskazuje na długą groblę zbudowaną niegdyś dla ochrony przed wylewami rzeki Liwiec, która mogłaby zalać nie tylko pola, ale także wsie Zawiszyn, Mysiadła i Stara Wola. W opisie granic wymieniona jest przy tych wsiach długa grobla zbudowana po roku 1562 przez Mikołaja Zawiszę, starostę kamienieckiego. O grobli tej jest mowa także w lustracji z 1565 r. Wspomniane objaśnienie potwierdza związek omawianej mapy z opisem granic starostwa. Trudno jednak wyjaśnić powód, dla którego autor mapy umieścił na niej informację właśnie o grobli koło wsi Zawiszyn, Stara Wola i Mysiadła.

                Ponieważ opis granic powstał w 1663 r., należy przyjąć, że mapa została sporządzona w tym samym roku lub w latach następnych, nie później jednak niż w roku 1667 (data śmierci Ludwiki Marii). Można bowiem przypuszczać z dużą dozą prawdopodobieństwa, że mapa powstała z polecenia królowej, która pragnęła, by obdarowane przez nią zgromadzenie posiadało możliwie dokładną rejestrację stanu posiadania w celu uniknięcia w przyszłości roszczeń ze strony sąsiadów. Ponadto mapy graniczne, podobnie jak opis granic, powstawały często - jak wspomniano - w związku z transakcjami różnego rodzaju, np. kupna. W tradycji zgromadzenia zachowało się przekonanie, że mapa jest darem królowej i informacja taka jest podana na sporządzonej w naszym stuleciu obwolucie mapy. Późniejsze powstanie mapy jest możliwe, choć raczej mało prawdopodobne.

                Bardzo niewiele można powiedzieć o autorze mapy. Nie umieścił on na niej swego nazwiska ani nawet monogramu. Stało się tak zapewne dlatego, że miał to zrobić po skończeniu pracy, a mapa nie została skończona, gdyż brak na niej tytułu na chuście kartusza i ewentualnie napisu na wstędze. Trudno ustalić powody niedokończenia dzieła. Na mapie znajdują się trzy napisy w języku włoskim. Pierwszy informuje, że mapa jest sporządzona w skali według miar polskich. Drugi, umieszczony z lewej strony, przy drodze idącej od Kamieńczyka na południowy zachód brzmi: Strata per Varsovia czyli droga do Warszawy. Informuje on, że droga ta prowadzi w kierunku Warszawa, a więc stolicy, a zarazem miasta, w którym znajdował się klasztor SS. Wizytek, właścicielek przedstawionych na mapie dóbr.

                Trzeci napis, to omawiane już obszerne objaśnienie dotyczące grobli przy wsiach Zawiszyn, Królowa czyli Stara Wola i Mysiadła. Napisy te wskazują, że autorem mapy był Włoch, Polak bowiem czy Francuz użyłby niewątpliwie łaciny. Jak już wspomniano, mapa powstała zapewne na polecenie królowej Ludwiki Marii, a więc autor jej mógł być osobą związaną z dworem królowej. Skład osobowy dworu Ludwiki Marii znamy dokładnie dzięki pracom B. Fabiani i K. Targosz. Obie autorki wymieniły wielu specjalistów z różnych dziedzin, lecz brak tam Włocha i to w dodatku takiego, którego podejrzewać by można o to, że posiadał umiejętności niezbędne do wykonania mapy. Kółka w znakach osiedli mogłyby wskazywać, że lokalizacja osad jest oparta o dokładne pomiary, okazuje się jednak, że położenie osad względem siebie jest dość często zupełnie różne od pokazanego na mapach z XVIII w., a także  na mapach dzisiejszych. Różnice są większe od mogących powstać wskutek przesunięcia się wsi w ciągu 300 lat i wskazują, że rysowanie mapy nie było poprzedzone przygotowaniem szkiców pomiarowych lub też, że pomiary takie miały ograniczony zasięg. Niewątpliwie główną podstawą sporządzania mapy był opis granic. Wiemy, że wśród biorących udział w rozgraniczaniu starostwa nie było geometry, o czym świadczy następujące sformułowanie w opisie: „jeśli się której stronie nie będzie podobało, Geometry ziemskiego przysiężonego sprowadzić”. Nie ma podstaw do twierdzenia, że autor bał udział w rozgraniczaniu, trudno sobie bowiem wyobrazić, by nie został on wspomniany w opisie granic. Niewątpliwie wykorzystał jedynie pracę komisarzy. Pozostaje jednak wątpliwość, czy mapa mogła powstać jedynie na podstawie opisu granic, to znaczy – czy mógł on być jedynym i wystarczającym źródłem jej sporządzenia? Chyba jedna nie, i dlatego przypuszczać można, że autor mapy dokonywał jakichś pomiarów w terenie, choć zapewne w ograniczonym zakresie.

                Jak wynika z publikowanych badań i wyników kwerend źródłowych, liczba map własnościowych i granicznych z XVI-XVII w., dotyczących małych obszarów i sporządzanych w związku z tym w dużych skalach, nie jest wielka. Nieco map, przedstawiających głównie dobra magnackie na Litwie, wymienia S. Aleksandrowicz, z drugiej strony z badań J. Goławskiego wiemy, że pierwsza mapa graniczna w księgach podkomorskich poznańskich pochodzi z roku 1659. W porównaniu z innymi dzielnicami liczba takich map dla Mazowsza jest znikoma. Mapa starostwa kamieńczykowskiego jest więc niewątpliwie cennym źródłem kartograficznym, interesującym nie tylko historyków kartografii, ale i dla historyków zajmujących się historia gospodarczą i regionalną Mazowsza.

                Krzysztof Chłapowski

 

Od Red.: W tekście 22 przypisy

 
Michal Krupa