Zespół pałacowo-parkowy w Łochowie - nowe informacje na podstawie źródeł

                               Pałac Łochów jest miejscem magicznym, w którym ducha historii czuje się na każdym kroku.

                               - ze strony internetowej www.palaclochow.pl

Pałac w Łochowie jest bez wątpienia jednym z najcenniejszych dziewiętnastowiecznych zabytków gminy. Większość najważniejszych informacji na temat jego historii zostało zawartych w pracy Wojciecha Łysiaka zatytułowanej „Łochów. Dokumentacja naukowo-historyczna zespołu pałacowo-parkowego” (Lublin, 1986). Praca powstała na zlecenie Biura Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków w Siedlcach. Maszynopis nie został opublikowany i obecnie jest przechowywany w siedleckiej Delegaturze Mazowieckiego Konserwatora Zabytków. Jego autor nie dotarł jednak do niektórych źródeł, pozwalających na określenie dokładniejszej chronologii przemian architektonicznych pałacu. Dlatego celem tego artykułu jest zwrócenie uwagi czytelnika na te źródła.

 

Łysiak ustalił autorstwo projektu przebudowy pałacu w Łochowie dzięki analizie twórczości architekta oraz konsultacjom z naukowcami. W pałacu użyto żeliwnych kolumn podtrzymujących zadaszenie portyku i tarasu. Elementy te wskazują, że autorem projektu był Bolesław Paweł Podczaszyński. Architekt kształcił się we Francji u Henriego Labrouste’a, który zapoczątkował stosowanie żeliwa w architekturze. Najsłynniejszym przykładem działalności francuskiego architekta jest żeliwna konstrukcja Biblioteki Św. Genowefy w Paryżu.

  Wojciech Łysiak ustalił w przybliżeniu trzy etapy w dziejach pałacu w Łochowie. Domyślał się istnienia drewnianego parterowego dworu w XVIII w. Powstanie murowanej siedziby wyznaczył na lata 1820-1840, zaś jej rozbudowę na lata 1875-1876. Podczas rozbudowy nadano pałacowi ostateczny kształt, zachowany do dziś. Zawdzięczamy go Bolesławowi Podczaszyńskiemu. W wielu publikacjach pojawia się informacja, że Podczaszyński pracował w okolicach Łochowa w latach 1850-1876. Przypisuje mu się sporządzenie projektu nieistniejącego dziś dworca kolejowego w Łochowie oraz w Tłuszczu, kościołów w Woli Ossowskiej, Dobrem, Ceranowie, Korytnicy i Starejwsi. W tej ostatniej opracował także projekt przebudowy wnętrz  pałacu Golicynów.

                Józef Hornowski, ówczesny właściciel dóbr łochowskich pracował jako inżynier przy budowie Kolei Libawskiej (obecnie Lipawa na Łotwie). Hornowski i Podczaszyński należeli do wąskiego kręgu osób posiadających wykształcenie techniczne. Ich znajomość zaowocowała zleceniem Podczaszyńskiemu przebudowy pałacu w Łochowie. Fakt, że obie postacie pracowały na kolei może mieć także związek z wyglądem wschodniego tarasu pałacu kojarzącego się z architekturą dworcową.

„Pamiętnik Sztuk Pięknych”

„Pamiętnik Sztuk Pięknych” był jednym z pierwszych polskich czasopism poświęconych sztuce i jedynym pismem o tej tematyce, ukazującym się w latach 1850-1855. Redagował go Bolesław Podczaszyński. W zaborze rosyjskim wydawanie periodyków w języku polskim było utrudnione z powodu cenzury i postępującej rusyfikacji. Niski poziom nauki w kraju oraz wąski krąg odbiorców były przyczynami pojawiania się w wielu czasopismach artykułów głównie w językach obcych. „Pamiętnik...”pod tym względem różnił się od nich. Służył popularyzacji wiedzy o sztuce w kręgach polskich i zawierał tłumaczenia artykułów zagranicznych. Następne podobne przedsięwzięcie wydawnicze, związane z dziedziną architektury, udało się zrealizować we Lwowie dopiero w latach sześćdziesiątych XIX w.

W XIX w. nauki historyczne nie uległy jeszcze specjalizacji i wielu uczonych zajmowało się zagadnieniami z różnych dziedzin wiedzy. Dzięki książce prof. Mariana Heisiga „Bolesław Podczaszyński: sfragistyk i archeolog” wydanej we Wrocławiu w 1952, wiemy dość dużo o zainteresowaniach Podczaszyńskiego nie związanych z projektowaniem budynków. Kolekcjonował także stare monety i pieczęcie oraz posiadał dużą wiedzę na ich temat. Interesował się znaleziskami archeologicznymi, a informacja o odnalezieniu srebrnych monet zakopanych w ziemi na terenie pałacu w Łochowie, musiała wydać mu się interesująca, skoro dwa lata później zamieścił o tym wzmiankę w redagowanym przez siebie czasopiśmie: W r. 1852. przy kopaniu fundamentów we dworze Łochów powiecie stanisławowskim znaleziono paręset monet srebrnych po większej części polskich z czasów Zygmunta III i Jana Kazimierza z lat od 1620. do 1655. nie było tam wszakże żadnej Władysława IV. Wykopanie to grubszych nad Orty, polskich pieniędzy nie zawierało.

                Na podstawie powyższej notatki możemy postawić dwie hipotezy, ponieważ nie wiemy czy w czasopiśmie jest mowa o budowie, czy o rozbudowie pałacu, podczas której również kopano fundamenty (dobudowano ryzality boczne). Pierwsza hipoteza wydaje się mniej prawdopodobna. Możemy założyć, że Podczaszyński dowiedział się o wykopalisku jeszcze zanim Hornowski zlecił mu przebudowę. Łysiak ustalił w przybliżeniu, że drewniany dwór zastąpiono murowanym w latach 1820-1840. Jeżeli przyjmiemy, że w „Pamiętniku Sztuk Pięknych” została podana data budowy murowanego dworu oznaczałoby to, że powstał on dwanaście lat później, niż przypuszczał Łysiak. Druga hipoteza zakłada, że Podczaszyński w „Pamiętniku Sztuk Pięknych” podał rok, w którym kopano fundamenty pod dobudowywane części pałacu (ryzality boczne). Oznaczałoby to, że znamy dokładnie rok rozpoczęcia przebudowy pałacu w Łochowie – 1852. Przebudowa pałacu w Łochowie nie mogła odbyć się w latach sugerowanych przez Łysiaka czyli 1875-1876. Dowodem na to jest nie tylko notatka z „Pamiętnika Sztuk Pięknych”, ale także kolejne źródło.

Pamiętnik Łucji Hornowskiej

W Bibliotece Narodowej w Warszawie zachował się pamiętnik Łucji Hornowskiej, żony Józefa. Jego fragmenty były już publikowane w „Gazecie Łochowskiej” w 2004. Łucja Hornowska (z domu Dunin-Borkowska) pochodziła z Wołynia, a w latach późniejszych przeprowadziła się wraz z rodziną do Warszawy. Z treści pamiętnika wynika, że przyjechała do Łochowa w kwietniu 1872, już po przebudowie pałacu. Wówczas do dworu dobudowano dwie oficyny i portyk z żeliwnych kolumn, którego obecność odnotowała Hornowska.

Możemy w przybliżeniu określić, że przebudowa pałacu w Łochowie miała miejsce między 1852 a 1871. Jest to sprzeczne z ustaleniami Łysiaka i podważa jego hipotezę jakoby przebudowę miał dokończyć następny właściciel dóbr łochowskich - Medard Downarowicz. Źródeł o podobnym znaczeniu dla historii Łochowa i łochowskiego pałacu może być więcej. Ich konfrontacja może przyczynić się do wzbogacenia wiedzy o regionie.

Katarzyna Kowalczyk, Anna Włodarczyk

 
Michal Krupa